Pchły (Siphonaptera, synonim Aphaniptera) to liczący ponad 2000 gatunków rząd pasożytniczych owadów (10). Pozycja systematyczna tej grupy od niedawna ulega zmianom, gdyż badania molekularne wskazują, że pchły powinny zostać włączone do rzędu wojsiłek (Mecoptera) w randze podrzędu (21). Wojsiłki to stara ewolucyjnie grupa owadów, z których pchły mogły wyewoluować miliony lat temu w związku z przejściem na pasożytniczy tryb życia.

Pchły należą do owadów przechodzących przeobrażenie zupełne, a więc przechodzą przez stadium jaja, larwy (są trzy kolejne stadia larwalne), poczwarki i wreszcie owada dorosłego. Zwalczanie inwazji pcheł utrudnione jest przez to, że larwy nie pasożytują, tylko żerują w środowisku żywiciela i odżywiają się różnymi szczątkami organicznymi, a dorosłe pchły mogą opuszczać okresowo ciało swej ofiary. Większość pcheł „specjalizuje się” w pasożytowaniu na konkretnym żywicielu (pchła psia na psach, pchła kocia na kotach itd.), ale w sytuacji braku dostępu większość może pasożytować na innych, nawet niekoniecznie blisko spokrewnionych zwierzętach (7, 15). Ta cecha sprawia, że inwazje pcheł dotyczą często wszystkich lub prawie wszystkich gatunków zwierząt hodowlanych w konkretnym gospodarstwie albo zwierząt towarzyszących żyjących w tym samym mieszkaniu bądź domu. Warto też pamiętać, że różne gatunki pcheł mogą atakować ludzi. Poza tym omawiane owady są wektorami wielu różnych patogenów (7, 14).

Biologia pcheł

Pchły można podzielić ze względu na zachowanie dorosłych owadów na „pchły sierści”, które niemal stale przebywają na ciele żywiciela, i „pchły gniazda”, przebywające w otoczeniu żywiciela i tylko okresowo go atakujące w celu pobrania pokarmu (15). Do pierwszej grupy należą na przykład pchła kocia i pchła psia (rodzaj Ctenocephalides) (ryc. 1, 2) oraz pchła szczurza (Xenopsylla cheopis). Do drugiej grupy można zaliczyć pchłę ludzką (Pulex irritans) (ryc. 3) lub pchłę drobiu (Ceratophyllus gallinae).

Są też gatunki wymykające się tej klasyfikacji. Należy do nich pchła piaskowa (Tunga penetrans) szeroko rozprzestrzeniona w tropikach, której samce są typowymi pchłami gniazda, natomiast samice to okresowe pasożyty wdrążające się na wiele dni w skórę żywiciela i stające się praktycznie pasożytami wewnętrznymi (19). Czas rozwoju pcheł od jaja do postaci dorosłej jest bardzo zróżnicowany w zależności nie tylko od gatunku, ale także od warunków środowiskowych (przede wszystkim temperatury i wilgotności). Na przykład całkowity rozwój pchły psiej trwa od siedmiu do 510 dni (19, 20).