07/04/2026
Zainteresowanie białkami ostrej fazy wzrosło w ostatnich latach w związku z ich udziałem w patogenezie zespołu ciężkiej ostrej niewydolności oddechowej (SARS), bliskowschodniego zespołu niewydolności oddechowej (MERS) i COVID-19 oraz ich rolą w odczynach immunologicznych i chorobach zwierząt (6). Białka ostrej fazy stanowią heterogenną grupę około 30 białek surowiczych o różnych właściwościach biochemicznych i różnym zakresie czynności. Są one syntetyzowane i wydzielane głównie przez komórki wątroby, w mniejszych ilościach przez monocyty, limfocyty, makrofagi pęcherzyków płuc i komórki śródbłonka naczyń krwionośnych w następstwie zaburzenia homeostazy organizmu przez czynniki zakaźne i niezakaźne.
Czynnikami aktywującymi syntezę białek ostrej fazy są produkty rozpadu uszkodzonych tkanek i cytokiny prozapalne, głównie interleukina IL-1, IL-6, czynnik martwicy nowotworu TNF-α, interferon INF-γ, syntetyzowane przez różne typy komórek układu immunologicznego, komórki śródbłonków i fibroblasty (10). Stężenie białek ostrej fazy zmienia się pod wpływem stresorów fizycznych, chemicznych, infekcji wirusowych, bakteryjnych i pasożytniczych (2).
Do głównych białek ostrej fazy pierwszego rzutu, których stężenie gwałtownie rośnie w surowicy i osiąga maksimum w ciągu 24-48 godzin po zadziałaniu aktywatora ich syntezy, jest u psów białko C-reaktywne (CRP) i surowiczy amyloid (SAA), a u kotów SAA. Do białek ostrej fazy drugiego rzutu, których stężenie w surowicy wzrasta wolniej i osiąga maksymalny poziom po 48-72 godzinach, a czasem nawet po 4-6 dobach, należy u psów i kotów α1-kwaśna glikoproteina (α1-AGP), haptoglobina (Hp), dodatkowo u psów ceruloplazmina (Cp) i u kotów białko C-reaktywne (CRP) (14). U kotów i psów białka ostrej fazy uczestniczą w mechanizmach odporności organizmu (8), w patogenezie chorób zakaźnych i niezakaźnych, m.in. podczas hipercytokinemii (tzw. burzy cytokinowej), są wykorzystywane jako biomarkery nasilenia choroby oraz w prognozowaniu jej zejścia (7).
Ryc. 1. Szczególne znaczenie wśród białek ostrej fazy ma białko C-reaktywne (CRP), będące najczęściej oznaczanym wskaźnikiem stanu zapalnego wielu narządów lub toczącej się infekcji (20).
Zakażenie zapoczątkowuje kaskadę zjawisk prowadzącą bezpośrednio do produkcji przez makrofagi i komórki dendrytyczne prozapalnych cytokin (TNF-α, IL-1, IL-6, IL-12), pośrednio do produkcji przeciwciał przez limfocyty B. Cytokiny prozapalne przeniesione z krwią do wątroby indukują produkcję białek ostrej fazy (5). IL-6 produkowana przez osiadłe makrofagi występujące między komórkami śródbłonka, w ścianie naczyń zatokowych wątroby (komórki Kupffera), jest najważniejszym mediatorem sekrecji białek ostrej fazy przez hepatocyty. Stężenie CRP, SAA i Hp w osoczu wzrasta o około 25%. U kotów stężenie SAA w surowicy przy zapaleniu wzrasta nawet 100-krotnie. U psów średnie stężenie CRP w następstwie uszkodzenia tkanek po dobie wzrasta 100-1000-krotnie.
Białka ostrej fazy modulują zapalenie, wzmacniają nieswoistą odpowiedź immunologiczną przez opsonizację i aglutynację bakterii, zwiększają chemotaksję leukocytów, aktywują dopełniacz. Umiarkowany odczyn zapalny jest z reguły korzystny dla ustroju, ponieważ prowadzi do usuwania produktów martwiczych, hamowania krwawienia powstałego podczas urazu, wydalania toksyn wraz z wysiękiem. Fibrynogen i protrombina zatrzymują drobnoustroje w skrzepach krwi.
CRP i tzw. białko wiążące mannany pełni rolę rozpuszczalnych receptorów rozpoznania wzorców zarazków. CRP wiąże się z kwasami teichojowymi i lipopolisacharydami ścian bakterii i grzybów. Działa jako opsonina i uruchamia klasyczny szlak aktywacji dopełniacza. Takie białka ostrej fazy jak fibrynogen, plazminogen, aktywator tkankowy plazminogenu, urokinaza, inhibitor-1 aktywatora plazminogenu biorą udział w reperacji uszkodzonych tkanek i przemodelowaniu tkanek. Ferrytyna i ceruloplazmina hamują wychwyt żelaza przez drobnoustroje. Żelazo jest jednym z istotniejszych mikroelementów wykorzystywanych przez bakterie, niezbędnym dla metabolizmu ich komórek (24). Białka ostrej fazy, takie jak albuminy, transferryna, białko wiążące retinol, antytrombina, inter-α-antytrypsyna, α1-lipoproteina, których stężenie spada podczas zakażenia, obniżają nasilenie i ograniczają zasięg zapalenia (13).
Ryc. 2. Cytokiny są produkowane przez makrofagi, limfocyty, mastocyty, komórki śródbłonka i fibroblasty. Ogromne ilości cytokin prozapalnych wydzielanych przez komórki układu odpornościowego, oprócz oddziaływania na inne komórki tego układu, uszkadzają tkanki i narządy, powodując często wtórnie posocznicę.
Burza cytokinowa (ang. cytokine storm) jest reakcją organizmu, którą cechuje zwiększone stężenie cytokin w układzie krążenia, ostry uogólniony odczyn zapalny i zaburzenie czynności narządów wykraczające poza to, co wiąże się z naturalną odpowiedzią organizmu na zarazek (9). W burzy cytokinowej, która ma bardzo gwałtowny przebieg i cechuje się zaburzeniem równowagi pomiędzy cytokinami pro- i przeciwzapalnymi, olbrzymie ilości cytokin prozapalnych wydzielanych przez komórki układu odpornościowego, oprócz oddziaływania na inne komórki tego układu, uszkadzają tkanki i narządy, powodując często wtórnie posocznicę.
Kluczowymi czynnikami w patogenezie burzy cytokinowej są przede wszystkim IL-6, a ponadto TNF-α, interferony i IL-1β. Cytokiny prozapalne wzmacniają reakcje zapalne, mobilizują leukocyty do nacieku do ogniska zapalnego, indukują fagocytozę zarazków i uszkodzonych komórek organizmu, wyrzut komórek odpornościowych ze szpiku lub śledziony, a także przyczyniają się do rozsiewu zakażenia po całym organizmie. Rozwija się posocznica, która jest zagrażającym życiu zaburzeniem czynności narządów będącym efektem rozregulowanej odpowiedzi gospodarza na infekcję. Charakteryzuje się zwiększeniem przepuszczalności naczyń krwionośnych na skutek martwicy śródbłonka, wynaczynieniem limfocytów i makrofagów, erytrocytów i składników osocza do uszkodzonej tkanki, niedotlenieniem tkanek. Często występuje ciężkie śródmiąższowe zapalenie płuc (25, 26).
Nasilenie burzy cytokinowej można oceniać w oparciu o stężenie IL-6, CRP, ferrytyny, INF-γ i glikoproteiny 130 antagonisty receptora IL-1 u ludzi oraz większości ssaków. Natomiast u psów burza cytokinowa w zarażeniu Babesia rossi, podobnie jak w posocznicy, jest ściśle skorelowana z nasileniem choroby i jej zejściem. Pomiędzy stężeniem IL-8 i nasileniem choroby występuje ujemna korelacja. Stężenie IL-6, białka zapalnego makrofagów-1 (MPC-1) i TNF-α było wysokie, a IL-8 niskie u psów, które padły (15), co może mieć pewne znaczenie prognostyczne.
U kotów duże ilości IL-6, IL-1, TNF-α wytwarzane przez makrofagi i komórki śródbłonka, aktywując limfocyty T i inne komórki odpornościowe, indukują gorączkę, leukocytozę, produkcję i wydzielanie białek ostrej fazy, wśród których duże znaczenie ma SAA, α1-AGP i CRP. Wzrost w surowicy stężenia α1-AGP odgrywa ważną rolę w patogenezie zakaźnego zapalenia otrzewnej kotów i może być wykorzystany jako biomarker w prognozowaniu zejścia tej choroby (22). Jednym z przykładów zachowania się wybranych białek ostrej fazy jest spirocerkoza. Psy ze spirocerkozą cechuje reakcja ostrej fazy, w której stężenie surowiczych Hp, CRP i SAA jest wysokie, a albumin niskie (19).
Ryc. 3. U psów stężenie CRP silnie wzrasta, nawet kilkusetkrotnie, w zakażeniach bakteryjnych (Bordetella bronchiseptica, Leptospira spp., Ehrlichia canis), parwowirozie, babeszjozie, leiszmaniozie, zapaleniu skóry, reumatoidalnym zapaleniu stawów, zapaleniu wątroby, zapaleniu trzustki (12), po zabiegach chirurgicznych.
Białka ostrej fazy stanowią bardzo czułe, ale nieswoiste wskaźniki diagnostyczne w zapaleniach, infekcjach, operacjach, które powodują zawsze różnego rodzaju zaburzenia równowagi fizjologicznej, urazach i innych chorobach (6). Oznaczanie stężenia tych białek dzięki szybkości i względnie niskiej cenie umożliwia szybką diagnostykę oraz ocenę stopnia zaawansowania choroby, jej nasilenia i dynamiki zmian i coraz częściej służy do potwierdzenia chorób o podłożu genetycznym (4).
W diagnostyce różnicowej zakażeń bakteryjnych od wirusowych przydatne jest równoczesne oznaczanie stężenia białek ostrej fazy jako markerów zapalenia i pterydyn jako wskaźników wczesnej immunologicznej odpowiedzi komórkowej. Równoczesny wzrost stężenia SAA i neopteryny świadczy o zakażeniach bakteryjnych, natomiast samej neopteryny o zakażeniach wirusowych.
Szczególne znaczenie wśród białek ostrej fazy ma białko C-reaktywne (CRP), będące najczęściej oznaczanym wskaźnikiem stanu zapalnego wielu narządów lub toczącej się infekcji (20). Fizjologiczne stężenie tego białka w surowicy krwi psów wynosi 19,0-82,0 μg/ml, u kociąt < 40 μg/ml, u zwierząt dorosłych 38,0-168,0 μg/ml. U suk pomiędzy 28. i 37. dniem ciąży przekracza 70 μg/ml, po porodzie wzrasta powyżej 120 μg/ml. U psów stężenie CRP silnie wzrasta, nawet kilkusetkrotnie, w zakażeniach bakteryjnych (Bordetella bronchiseptica, Leptospira spp., Ehrlichia canis), parwowirozie, babeszjozie, leiszmaniozie, zapaleniu skóry, reumatoidalnym zapaleniu stawów, zapaleniu wątroby, zapaleniu trzustki (12), po zabiegach chirurgicznych (2). Stężenie CRP w płynie mózgowo-rdzeniowym i w surowicy jest wyższe u psów z zapaleniem opon mózgowych i naczyń krwionośnych podatnym na leczenie steroidami. Wysokiemu stężeniu CRP towarzyszy wzrost SAA. Wysokie stężenie CRP utrzymuje się u psów przez okres około pięciu dni po zabiegach chirurgicznych, osiągając około 17. dnia wartość fizjologiczną.
