Świąd jest opisywany jako nieprzyjemne uczucie wywołujące chęć drapania. Jest to wrażenie sensoryczne towarzyszące problemom dermatologicznym, ale nie tylko. Pies odczuwający długotrwale świąd doświadcza porównywalnego, a nieraz większego stopnia dyskomfortu niż pacjent z chronicznym bólem. Należy też zaznaczyć, że świąd jest autonomicznym, niezależnym od bólu odczuciem, przekazywanym przez oddzielne szlaki nerwowe (1, 2, 4).

Odpowiedni dobór terapii przeciwświądowej jest kluczowy dla zapewnienia komfortu życia naszym pacjentom. W niniejszym artykule przedstawię podstawowe mechanizmy powstawania odczucia świądu. Omówię też różnicowanie pacjentów ze świądem wynikającym z atopowego zapalenia skóry i alergii pokarmowej (stanowiących większość w mojej praktyce) od innych rzadszych przypadków z tym objawem. Następnie skupimy się na leczeniu pacjentów ze świądem o różnym nasileniu w przebiegu atopowego zapalenia skóry.

Mechanizm powstawania świądu

Uprościłem opis, żebyśmy nie polegli pod naporem nadmiaru cytokin, ale zachowałem ważne szczegóły pomagające zrozumieć fizjologię świądu. Pozwala to lepiej dobrać leczenie i świadomie ocenić, na którym odcinku tzw. pętli świądowej działają poszczególne leki.

W obrębie naskórka, pomiędzy keratynocytami, znajdują się nagie (zdemielinizowane) włókna nerwowe, nazywane włóknami C. Są to wyspecjalizowane włókna przewodzące bodźce świądowe. Na ich błonie komórkowej znajdują się receptory aktywowane przez cytokiny zapalne (m.in. interleukiny 4, 13, 31, 17), proteazy (na przykład trypsyna, kalikreiny), aminy (na przykład histamina), neuropeptydy (na przykład czynnik wzrostu nerwów), opioidy albo kwasy żółciowe (u pacjentów z żółtaczką można czasem obserwować nasilenie świądu). W skład dużej części tych receptorów wchodzą białka kinazy janusowej (JAK-1). Lista cytokin i enzymów jest znacznie dłuższa, więc nie uczcie się tego na pamięć. Warto jednak mieć jej świadomość, ponieważ zawiera punkty uchwytu wielu aktualnych i zapewne przyszłych leków, na przykład interleukina 31 – lokiwetmab, JAK-1 – oklacytynib, ilunocytynib, atynwicytynib, stosowane w weterynarii, czy interleukina 4 – dupilumab stosowany w leczeniu AZS u ludzi. Substancje te, zwane pruitrogenami, wytwarzane są przez komórki zapalne (limfocyty, neutrofile, eozynofile, bazofile, komórki tuczne) i przez komórki naskórka (1-3, 9, 10, 20).

Potencjał czynnościowy, po aktywacji włókien C, przewodzony jest do zwojów przy korzeniach dogrzbietowych nerwów rdzeniowych. Zarówno w obrębie tych zwojów, jak i w rdzeniu kręgowym informacja jest przetwarzana (wzmacniana lub tłumiona) przez wysp...