Żywienie jest jednym z głównych czynników wpływających na proces zdrowienia po zabiegach chirurgicznych. Drobne zabiegi nie wymagają istotnych zmian w żywieniu zwierzęcia. Rozległe operacje mogą zaś wiązać się z koniecznością zastosowania odpowiedniego postępowania żywieniowego, które ma na celu utrzymanie lub poprawę stanu odżywienia organizmu. Bilans azotowy i energetyczny w istotnym stopniu wpływa bowiem na proces gojenia ran i powrót do zdrowia.

W żywieniu zwierząt po zabiegach chirurgicznych dąży się do tego, aby samodzielnie pobierały one odpowiednie ilości pokarmu. Takie zwierzęta często nie mają jednak apetytu lub pobierają zbyt mało karmy, co pogarsza bilans azotowy i energetyczny. Połowa psów poddawanych zabiegom chirurgicznym w obrębie jamy brzusznej z powodu sytuacji zagrażających życiu nie pobiera pokarmu dłużej niż dwadzieścia cztery godziny po operacji (8). Dla porównania tylko od kilku do kilkunastu procent kocurów nie chce jeść w ciągu czterech godzin po kastracji (2).

W wielu przypadkach zwierzęta zaczynają samodzielnie jeść niedługo po zabiegu. Powrót apetytu w pierwszych sześciu godzinach po zabiegu chirurgicznym w obrębie układu pokarmowego lub moczowo-płciowego odnotowano u prawie 27% kotów. Mniej więcej 70% kotów ma apetyt w pierwszych czterdziestu ośmiu godzinach po zabiegu. Wcześniej powraca on u kotów, które przed operacją wykazują zmniejszony apetyt lub jego brak. Nie znaczy to jednak, że koty te pobierają wystarczające ilości karmy (17). Nawet jeżeli zwierzęta samodzielnie pobierają pokarm w pierwszych godzinach po operacji, to zazwyczaj w ilościach, które nie zaspokajają ich zapotrzebowania na energię (9).

Zapotrzebowanie na energię pacjentów po operacji określa się na podstawie ich obecnej masy ciała. Początkowo ważniejsze jest jednak to, żeby organizm w ogóle otrzymywał składniki odżywcze. Dopiero w późniejszym okresie w razie potrzeby można skoncentrować się na osiągnięciu prawidłowej kondycji i masy ciała.

Różne czynniki przyczyniają się do pogorszenia apetytu u zwierząt po zabiegach chirurgicznych. W pierwszej kolejności można wymienić ból, nudności, wymioty, stan zapalny i podawane leki. Ryzyko braku apetytu po operacji jest tym większe, im gorszy jest stan kliniczny pacjenta. Obserwacje psów poddawanych zabiegom chirurgicznym w obrębie jamy brzusznej pozwalają stwierdzić, że zwierzęta w podeszłym wieku są najbardziej narażone na brak apetytu po operacji. Najmniejsze ryzyko występuje zaś w przypadku osobników młodych (8).

Częste przejawianie niechęci do jedzenia przez starszych pacjentów po operacji może wynikać z większej podatności na pogorszenie motoryki przewodu pokarmowego (8). Wystąpienie pooperacyjnej atonii jelit utrudnia żywienie pacjenta. Sprawia ona, że zabiegi chirurgiczne w obrębie przewodu pokarmowego wiążą się z dłuższym powrotem do samodzielnego pobierania pokarmu (17).

Hospitalizacja po operacji stanowi czynnik stresowy związany ze zmianą miejsca pobytu i obecnością obcych ludzi. Przyczyną stresu może być obecność innych zwierząt, ich widok, a nawet zapach, kontakt wzrokowy z innymi pacjentami i szczekanie psów. Wszystkie te czynniki bierze się pod uwagę przy ocenie ryzyka narażenia hospitalizowanych pacjentów na stresory. Trzeba dążyć do ich ograniczenia. Stres wywiera bowiem zły wpływ na odporność, dobrostan i pobieranie pokarmu. Dobrze pokazują to obserwacje dorosłych kotów umieszczonych w schronisku. Zwierzęta te często tracą masę ciała w pierwszych dniach pobytu w schronisku, co wynika ze stresu i pobierania zbyt małych ilości karmy (22).

Zwierzęta muszą mieć zapewniony spokój i komfortowe warunki. Należy unikać hałasów, a rozmowy toczyć ściszonym głosem. Nie bez znaczenia jest też prawidłowe oświetlenie pomieszczenia, zapewniające odpowiednią długość dnia i nocy. Badania przeprowadzone na kotach potwierdzają, że zapewnienie im możliwości ukrycia się po operacji jest skuteczną metodą łagodzenia stresu. Dotyczy to zwłaszcza agresywnych osobników (11), które zazwyczaj później zaczynają jeść po zabiegu (6). Konieczność zadbania o odpowiednie warunki jest rzeczą oczywistą. Nie można jednak o tym nie wspomnieć, gdyż może to zdecydować o tym, kiedy pacjent będzie samodzielnie pobierać odpowiednie ilości pokarmu po zabiegu chirurgicznym.

Ryc. 1. Zwierzęta po zabiegach chirurgicznych często nie mają apetytu lub pobierają zbyt mało karmy. Stwarza to ryzyko spowolnienia powrotu do zdrowia.

Zachęcenie zwierząt do samodzielnego jedzenia może przyspieszyć powrót do zdrowia. W niektórych przypadkach można to osiągnąć choćby poprzez głaskanie zwierzęcia i karmienie go z ręki. Posiłki powinny charakteryzować się wysoką smakowitością. Można zwiększyć ich wilgotność, a także nieco podgrzać do temperatury ciała. Dzięki podgrzaniu pokarmu jego zapach staje się bardziej intensywny, co może pobudzić apetyt. Smakowitość posiłków można polepszyć poprzez włączenie do nich pewnych składników, na przykład gotowanego mięsa i podrobów, a zwłaszcza wątroby. Pomocne może okazać się dodanie do posiłku nawet niewielkiego kawałka ryby, która ma intensywny zapach.

Stosowanie karmy o wysokiej zawartości energii zmniejsza ryzyko jej niedoboru u pacjentów, którzy mało jedzą. Karma powinna być łatwostrawna i powinna zawierać odpowiednie ilości białka o wysokiej wartości biologicznej. Koty mają swoje ulubione pokarmy, które mają odpowiedni dla nich smak, zapach i konsystencję. Mogą nie zaakceptować nowej karmy wprowadzanej do ich diety w trakcie hospitalizacji. Nie można jednak zmuszać ich na siłę do jedzenia tego, czego nie lubią. Dobrą metodą jest zapoczątkowanie żywienia poprzez użycie karmy, którą zwierzę jadło w domu, a także karmienie go z jego miski przyniesionej z domu, ewentualnie z podobnej miski. Ważne zatem jest pozyskanie od opiekunów zwierzęcia informacji na temat jego dotychczasowego żywienia.

Niektóre zwierzęta po zabiegach chirurgicznych nie mogą jeść, nawet mimo zainteresowania pokarmem. Są to przede wszystkim zwierzęta poddawane operacjom jamy ustnej i okolicy twarzy. Żywienie dojelitowe za pomocą sondy jest skuteczną metodą dostarczania składników odżywczych pacjentom, którzy nie jedzą samodzielnie lub jedzą zbyt mało. Zastosowanie go może być niezbędne do poprawy stanu odżywienia i kondycji zwierzęcia, a w dalszej kolejności do powrotu do samodzielnego pobierania pokarmu. Pokarm podawany przez sondę powinien mieć temperaturę ciała pacjenta. Temperatura powinna być taka sama w całej objętości pokarmu. Przed podaniem pacjentowi trzeba go zatem dokładnie wymieszać. Pokarm musi mieć konsystencję, która nie spowoduje zatkania zgłębnika. Karmi się powoli, obserwując objawy dyskomfortu fizycznego i psychicznego u pacjenta.

W przypadku pacjentów, którzy źle znoszą żywienie dojelitowe lub jest ono niemożliwe do wykonania, składniki odżywcze podaje się drogą dożylną. Ma to jednak gorszy wpływ na organizm w porównaniu z samodzielnym pobieraniem pokarmu i żywieniem dojelitowym, które pobudzają motorykę przewodu pokarmowego i układ immunologiczny jelita oraz wywierają korzystny wpływ na mikroflorę przewodu pokarmowego i barierę jelitową (23).

Obserwacje psów i kotów hospitalizowanych z powodu różnych chorób wskazują na związek między sposobem żywienia a efektami leczenia. Najlepszych rezultatów można oczekiwać w przypadku samodzielnego pobierania pokarmu przez pacjenta, a najgorszych wówczas, gdy jest on żywiony pozajelitowo (5). Oceniono czas trwania hospitalizacji i przeżywalność psów z septycznym zapaleniem otrzewnej w zależności od sposobu żywienia. Najgorsze efekty odnotowano w przypadku stosowania wyłącznie żywienia pozajelitowego, znacznie lepsze zaś, gdy psy jadły samodzielnie lub były żywione dojelitowo. Mogło to jednak wynikać z gorszego stanu klinicznego psów, u których zdecydowano się na żywienie pozajelitowe (21). W innych badaniach sposób żywienia psów leczonych z powodu septycznego zapalenia otrzewnej nie miał wpływu na czas trwania hospitalizacji po operacji (14).

Badania psów hospitalizowanych z powodu septycznego zapalenia otrzewnej potwierdzają słuszność wczesnego rozpoczęcia żywienia po operacji. Psy, których żywienie rozpoczyna się w pierwszych dwudziestu czterech godzinach po zabiegu, mogą wcześniej wrócić do domu (14). Samodzielne rozpoczęcie pobierania pokarmu przez zwierzę lub wdrożenie żywienia dojelitowego w pierwszych dwudziestu czterech godzinach nie zwiększa powikłań ze strony przewodu pokarmowego u takich psów. Zrezygnowanie z karmienia w trakcie hospitalizacji zmniejsza zaś ich przeżywalność (10).

Odpowiednia podaż składników odżywczych jest bardzo ważna dla procesu zdrowienia. Badania na psach i kotach hospitalizowanych z powodu różnych chorób wskazują, że im lepiej zaspokojone jest zapotrzebowanie pacjentów na energię, tym większa jest szansa ich powrotu do zdrowia. Wykryto związek między kondycją pacjentów a efektami leczenia. Większą śmiertelność odnotowano wśród chudych zwierząt z niskim wskaźnikiem BCS (Body Condition Score) (5).

Psy poddawane hospitalizacji często mają ujemny bilans energetyczny. W większości przypadków wynika to z niechęci do jedzenia. Zwierzęta w gorszym stanie pobierają mniej energii, dlatego są narażone na niedożywienie (18). Prawdopodobieństwo niedożywienia wzrasta wraz z czasem trwania hospitalizacji. Mała podaż energii stwarza ryzyko obniżenia BCS, zwłaszcza u psów hospitalizowanych dłużej niż trzy dni (15). Psy często tracą na wadze w trakcie hospitalizacji. Wykazano dodatnią zależność między czasem jej trwania a utratą masy ciała. Pobieranie zbyt małych ilości pokarmu nie jest jedyną przyczyną chudnięcia. Pewne znaczenie mogą mieć procesy zapalne i brak aktywności fizycznej (13).

Zmiany zachodzące w organizmie na skutek podawania pokarmu, takie jak poprawa bilansu azotowego i pobudzenie syntezy białka, przyspieszają gojenie ran. Pewien wpływ na ten proces może mieć skład dawki pokarmowej. W badaniach przeprowadzonych na zwierzętach laboratoryjnych zwiększenie zawartości wielonienasyconych kwasów tłuszczowych z rodziny n-3 w karmie (taki efekt uzyskano poprzez zastąpienie oleju kukurydzianego olejem rybnym) spowodowało pogorszenie gojenia ran (1). Badania na psach nie potwierdzają jednak negatywnego wpływu kwasów tłuszczowych z rodziny n-3 na proces gojenia ran (16, 20).

Zastąpienie karm suchych karmami mokrymi może polepszyć gojenie ran u kotów po kastracji. Dowodzą tego badania, w których koty żywiono karmą suchą lub mokrą z puszki począwszy od siódmego dnia przed zabiegiem. Lepsze gojenie ran może wynikać z poprawy funkcjonowania układu immunologicznego i zwiększenia statusu antyoksydacyjnego organizmu. Koty żywione karmą mokrą w mniejszym stopniu przejawiają objawy bólu i dyskomfortu w pierwszych dniach po operacji (3).