Miąższ tarczycy składa się z tyreocytów (komórek pęcherzykowych) oraz komórek C (komórek przypęcherzykowych). Tyreocyty stanowią zasadniczą populację komórek endokrynowych tego narządu i wydzielają hormony tarczycowe (T3 – trójjodotyroninę i T4 – tyrozynę). Komórki C reprezentują niewielki odsetek miąższu tego gruczołu, a ich podstawową funkcją jest wydzielanie kalcytoniny regulującej gospodarkę wapniową. Wydzielają także peptydy regulatorowe wpływające na funkcjonowanie tyreocytów (39).
Nowotwory tarczycy stanowią niewielki odsetek wszystkich guzów występujących u psów, szacowany na 1-4%, choć wśród nowotworów układu endokrynowego są one spotykane najczęściej (11, 22, 42). Wśród nich zdecydowanie przeważają guzy wywodzące się z tyreocytów – raki pęcherzykowe (11, 22). Rozrosty nowotworowe komórek C tarczycy mogą przyjmować formę gruczolaka bądź raka – tzw. rak rdzeniasty (23). Gruczolaki z komórek C występują u człowieka, stwierdzano je także u bydła i koni (1, 6, 18, 29, 40), natomiast u psów wśród rozrostów z komórek C opisuje się prawie wyłącznie raki rdzeniaste (20, 35).
Zespół gruczolakowatości mnogiej
Rak rdzeniasty może mieć charakter wrodzony lub rozwinąć się w życiu postnatalnym. Może występować samodzielnie albo towarzyszyć innym nowotworom gruczołów endokrynowych. Ten ostatni przypadek określa się mianem zespołu mnogiej gruczolakowatości wewnątrzwydzielniczej (multiple endocrine neoplasia, MEN). U ludzi zespół ten przyjmuje dwie formy – MEN1 (wyspiak trzustki, pierwotna nadczynność przytarczyc i gruczolak przysadki) i MEN2. W przypadku tego drugiego jego stałym elementem jest rak rdzeniasty, który może być jedynym przejawem choroby [tzw. rodzinny rak rdzeniasty tarczycy (familial medullary thyroid cancer, FMTC) stanowiący formę wrodzoną tego nowotworu] albo może mu towarzyszyć guz chromochłonny nadnerczy i pierwotna nadczynność przytarczyc (MEN2a) lub guz chromochłonny nadnerczy i zaburzenia rozwojowe ze strony układu nerwowego i szkieletu oraz nerwiaki błon śluzowych (MEN2b). Oba typy MEN u ludzi są uwarunkowane genetycznie. W przypadku MEN2 mutacja dotyczy genu RET (17, 26, 30).
U zwierząt również opisywane jest współwystępowanie nowotworów gruczołów endokrynowych, które przypominają zespół MEN, w tym MEN2 u ludzi. Najwięcej takich przypadków stwierdzono u bydła, rzadziej obserwowano je u koni (4, 9, 37, 40).
Jeżeli chodzi o psy, w dostępnej literaturze opisane zostały trzy przypadki zespołu zbliżonego do MEN2. W pierwszym jednostronnemu rakowi rdzeniastemu towarzyszyły jednostronny guz chromochłonny nadnerczy oraz obustronny rozrost przytarczyc (33). W drugim stwierdzono obustronnego guza chromochłonnego nadnerczy, jednostronnego raka rdzeniastego tarczycy i gruczolaka przytarczycy (2), a w trzecim – jednostronnego guza chromochłonnego nadnerczy oraz raka tarczycy i rozrost przytarczycy (8). U dwóch pierwszych pacjentów występowała hiperkalcemia, podczas gdy u ostatniego zwierzęcia guz tarczycy nie był czynny hormonalnie. Tylko w jednym z omawianych przypadków (2) rozpoznanie raka rdzeniastego potwierdzono immunohistochemicznie.
Jak już wspomniano, wszystkie typy MEN2 u ludzi są związane z mutacją w genie RET. Niestety w żadnym z omawianych przypadków zespołu mnogiej gruczolakowatości wewnątrzwydzielniczej u psów nie badano statusu genu RET. Próbę taką podjęto natomiast w przypadku miotu szczeniąt mieszańców z rasą alaskan malamute, u których stwierdzono raka rdzeniastego i hipotyreoidyzm, co przypominało rodzinnego raka rdzeniastego tarczycy (FMTC) występującego u ludzi. Mutacji w genie RET nie stwierdzono (21). W dostępnej literaturze istnieje jednak doniesienie, które sugeruje, że podobnie jak u ludzi, u psów powstawanie raka rdzeniastego również może wynikać z zaburzeń sygnalizacji wewnątrzkomórkowej związanej z białkiem RET (10).
Rak rdzeniasty
Charakterystyka pacjentów
Raki rdzeniaste u psów stwierdzane są u osobników dorosłych. Najmłodsze psy, u których opisano ten typ nowotworu, miały 3-4 lata (5, 32, 34), a najstarsze 13-16 lat (5, 32). W większości przypadków rak rdzeniasty występuje u osobników dorosłych młodszych niż 10 lat (5, 14, 15, 32, 36). W dwóch pracach średnią wieku zwierząt z tym typem raka tarczycy oszacowano na 9 lat (5) lub 9,6 roku (32). Nowotwór występuje u zwierząt obu płci (13, 15, 16, 25, 27, 31, 34, 36). W jednym opracowaniu stwierdzono, że guzy te trzy razy częściej występowały u samców niż u samic (32), podczas gdy w drugim częściej obserwowano je u samic (60% vs. 40%) (5). Stąd też wydaje się, że w przypadku raków rdzeniastych u psów nie występuje predylekcja związana z płcią, podobnie jak i z rasą (32).
Obraz kliniczny
Najczęstszym objawem klinicznym raka rdzeniastego tarczycy jest obecność guza w okolicy szyjnej, widocznego w postaci jej deformacji lub wyczuwalnego palpacyjnie (14, 15, 20, 25, 31, 34, 36), zlokalizowanego na dobrzusznej lub brzuszno-bocznej powierzchni szyi, zwykle w okolicy krtani (od podstawy języka aż do wpustu do klatki piersiowej) (14, 16, 25, 27, 31, 33). Guzy mają różną wielkość, ich długość w najszerszym miejscu waha się od 1-3 cm (15, 32) do nawet 7-11 cm (5, 16, 25, 27). Znacznie częściej bywają jednostronne (5, 14, 15, 20, 25, 27, 31, 32, 34, 36) niż obustronne (16, 31, 32). W większości przypadków są przesuwalne w stosunku do okolicznych tkanek (5, 36).
Obecność guza w okolicy szyi jest zwykle jedynym objawem klinicznym raka rdzeniastego, a chore psy są w dobrej kondycji fizycznej (5). W przypadku większych guzów, uciskających i/lub naciekających okoliczne tkanki, mogą pojawić się takie objawy jak duszność, przełykanie, świst krtaniowy, kaszel, wymioty, ulewanie, utrudnione połykanie, zaburzenia głosu (22, 34, 41). Jednak w pracy, która objęła 19 psów z rakiem rdzeniastym, u żadnego ze zwierząt nie stwierdzono jakichkolwiek dodatkowych objawów klinicznych poza obecnością guza (5).
Mniej typowym objawem raka rdzeniastego może być biegunka. Jest ona stwierdzana u ludzi, ale także psów, a wynika z podwyższonego stężenia serotoniny lub prostaglandyn (1, 20, 25).
Raki rdzeniaste są guzami czynnymi hormonalnie – wydzielają kalcytoninę. Stąd zazwyczaj podstawowym objawem biochemicznym tych nowotworów jest wysokie stężenie kalcytoniny we krwi (17, 26, 34). Jeżeli jednak chodzi o psy, obecność hiperkalcytonemii u pacjentów z rakiem rdzeniastym nie została udokumentowana w sposób bezsporny (1), zwłaszcza że jedynie w bardzo nielicznych przypadkach dokonywano pomiaru stężenia tego hormonu (14, 33).
Znacznie częściej u psów z podejrzeniem raka rdzeniastego wykonywane są badania stężenia wapnia w osoczu. W większości przypadków jest ono prawidłowe (5, 8, 13, 14, 27, 34, 36). Rzadziej obserwuje się hipokalcemię (20, 25, 31), która ustępuje po usunięciu guza (31, 34). W pojedynczych przypadkach odnotowano także hiperkalcemię (2, 33). Jeżeli chodzi o stężenie hormonów tarczycy, to w większości przypadków utrzymuje się ono w granicach wartości referencyjnych (2, 5, 8) lub stwierdza się nieznaczne obniżenie stężenia tyroksyny (5, 15, 16).
Najczęstszym miejscem przerzutów raka rdzeniastego, podobnie jak raków pęcherzykowych, są okoliczne węzły chłonne, w tym podżuchwowe i zagardłowe, oraz płuca (5, 14, 16, 22, 25, 31, 34, 36). Rzadziej pojawiają się przerzuty odległe, w bardzo różnych lokalizacjach, takich jak tarczyca ektopowa obecna w śródpiersiu (5), wątroba, śledziona i gruczoł krokowy (14), kości, w tym potyliczna, udowa, liczne kręgi w całym kręgosłupie, żebro, łopatka, skrzydło kości krzyżowej, a także śledziona i nadnercza (36), kości (kręgi lędźwiowe, łopatka), serce (wsierdzie i śródsierdzie), kora nerek, tkanka podskórna oraz opona twarda mózgu (25), a także węzły chłonne w okolicy powyższych narządów.
