Toksykologia

Kiedy i jak stosować węgiel aktywowany?

Justine A. Lee

Dowiedz się, kiedy podawanie węgla aktywowanego pomoże twoim pacjentom, oraz jak go stosować z największą skutecznością.

Stosowanie węgla aktywowanego w celach leczniczych ma długą historię (patrz ramka „Stosowanie węgla aktywowanego na przestrzeni dziejów”). W ostatnich czasach jego podawanie było wskazane przy zatruciach pokarmowych, zarówno u ludzi, jak i u zwierząt.1,2 Obecnie w medycynie człowieka stracił on na popularności na rzecz innych metod leczenia, takich jak hemodializa, plazmafereza. Czy w medycynie weterynaryjnej wciąż znajduje zastosowanie?

Jak działa

Aby zadziałać, węgiel aktywowany musi połączyć się bezpośrednio ze szkodliwą substancją.1 Z racji swojej dużej powierzchni jest on w stanie absorbować w doczaszkowej części przewodu pokarmowego wiele związków chemicznych oraz leków w wyniku tworzenia wiązań wodorowych, sił dipolowych oraz oddziaływań van der Waalsa.3 Zapobiega to wchłanianiu substancji szkodliwych lub je ogranicza. Skuteczność adsorpcji jest uzależniona od wielkości cząsteczek i ich polarności. Najlepiej wiązane są bowiem składniki niepolarne.1,3 Wśród innych czynników warunkujących wiązanie toksyn przez węgiel aktywowany wymienia się ich rozpuszczalność, obecność soli nieorganicznych, stopień jonizacji, pH oraz rodzaj treści pokarmowej w żołądku.1,3

Aby osiągnąć największy efekt, węgiel aktywowany powinien być podany jak najszybciej po ekspozycji na substancję trującą. Im później zostanie podany, tym jego skuteczność jest mniejsza.1 Natomiast stopień obniżenia efektywności zależy od szybkości wchłaniania toksyny oraz perystaltyki żołądka.

Mimo że zastosowanie węgla aktywowanego w celu adsorpcji substancji toksycznych straciło na popularności w medycynie człowieka, w weterynarii wciąż pozostało powszechnym i przydatnym środkiem przy leczeniu zatruć u zwierząt. Należy podawać go doustnie w dawce 1-5 g/kg m.c. zwierzętom, u których nie występują jeszcze objawy kliniczne. Ważne, aby zapoznać się ze wskazaniami, przeciwwskazaniami oraz powikłaniami mogącymi w rzadkich przypadkach pojawić się po jego podaniu.

Podawać czy nie?

American Academy of Clinical Toxicology (AACT) oraz European Association of Poisons Centres and Clinical Toxicologists (EAPCCT) stworzyły w roku 1997 dokument (uaktualniony w roku 2004) zawierający informację, że „Jednokrotne podanie węgla aktywowanego nie powinno być rutynowo wykonywane u pacjentów z zatruciami... [gdyż] ...nie ma dowodów na to, że węgiel aktywowany poprawia stan kliniczny pacjentów”.1 Od tego czasu, według danych w American Association of Poison Control Centers Toxic Exposure Surveillance System, zastosowanie tej substancji w medycynie człowieka zmniejszyło się z 7,7% w 1995 roku do 5,9% w roku 2003. Mimo że w medycynie człowieka odchodzi się od podawania węgla aktywowanego,1 kwestia jego stosowania u zwierząt wciąż pozostaje otwarta.2

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Stosowanie węgla aktywowanego na przestrzeni dziejów

Pierwsza odnotowana informacja na temat zastosowania węgla aktywowanego do celów leczniczych pojawia się na egipskich papirusach powstałych około 1500 lat p.n.e. [...]

Podawanie

Węgiel aktywowany powinien być podawany wyłącznie pacjentom, którzy nie wykazują jeszcze objawów klinicznych, aby nie dopuścić do powikłań będących skutkiem jego [...]

Przeciwwskazania

Podanie węgla aktywowanego jest przeciwwskazane u pacjentów, którzy wykazują już objawy kliniczne (np. drżenia, euforia), gdyż oznacza to, że substancja trująca została [...]

Kiedy podawać lek przeczyszczający

Leki przeczyszczające przyspieszają przechodzenie treści przez przewód pokarmowy, a tym samym wspomagają szybsze usunięcie toksyn z organizmu wraz z kałem. Co ważniejsze, leki te [...]

Powikłania

Najczęściej występujące powikłania po podaniu węgla aktywowanego to wymioty, hipernatremia oraz zachłystowe zapalenie płuc. Warto więc podać pozajelitowo lek przeciwwymiotny (np. [...]

Obserwacja pacjenta

Pacjenci, którym podano węgiel aktywowany, sam lub ze środkiem przeczyszczającym, powinni być obserwowani w celu wykrycia działań niepożądanych. Objawy kliniczne hipernatremii są [...]

Podsumowanie

Zastosowanie węgla aktywowanego w celu odtrucia u zwierząt wciąż odgrywa ważną rolę. Lekarze weterynarii powinni jednak znać zasady jego właściwego stosowania, wskazania, dawkowanie, [...]